Kur një president deklaron se kufiri i vetëm i pushtetit të tij është “morali personal”, nuk kemi të bëjmë më me një debat politik, por me një ndryshim rrënjësor të mënyrës se si kuptohet vetë pushteti. Në intervistën e tij të 8 Janarit për The New York Times, Donald Trump nuk sfidon vetëm ligjin ndërkombëtar apo institucionet multilaterale; ai artikulon një botëkuptim ku kufiri zhvendoset nga rendi publik te mendja e individit. Ky nuk është thjesht një stil qeverisjeje por në mendimin tim është një simptomë e një pushteti që nuk e duron dot më ndërmjetësimin.

Në demokracitë moderne, pushteti nuk ekziston kurrë i zhveshur. Ai është gjithmonë i ndërmjetësuar nga ligji, institucionet, traktatet dhe balancat që e tejkalojnë individin. Edhe presidentët më të fuqishëm veprojnë brenda një rendi simbolik që nuk u përket atyre personalisht. Pikërisht ky rend, shpesh i ngadalshëm, i papërsosur dhe madje edhe irritues është ai që e bën pushtetin të parashikueshëm dhe të jetueshëm.

Kur ky rend zëvendësohet nga deklarata “kufiri është morali im”, ndodh një zhvendosje thelbësore: ligji privatizohet, përgjegjësia subjektivizohet dhe kufiri pushon së qeni i përbashkët. Nuk është më sistemi që e frenon individin, por individi që vendos nëse sistemi vlen apo jo. Kjo nuk është thjesht arrogancë politike; është një formë mendimi ku pushteti refuzon çdo ndërmjetësim.

Nga ligji te vullneti

Refuzimi i ligjit ndërkombëtar dhe relativizimi i traktateve nuk janë vetëm zgjedhje taktike. Ato sinjalizojnë një kalim nga rendi i rregullave te rendi i vullnetit. Në këtë logjikë, forca bëhet kriter legjitimiteti dhe marrëveshjet shihen si pengesa, jo si garanci stabiliteti. Ligji nuk zhduket, por mbetet në pritje të vullnetit të atij që ka pushtetin ta zbatojë ose ta anashkalojë.

Ky lloj pushteti nuk e sheh kufirin si mbrojtje, por si dobësi. Prandaj ai kërkon ta zhvendosë gjithmonë jashtë vetes, tek tjetri: te aleatët “e dobët”, institucionet “ineficiente”, rregullat “e vjetruara”.

Psikologjia e zotërimit

Një nga momentet më zbuluese të intervistës është mënyra se si flitet për Groenlandën. Argumenti nuk ndërtohet mbi nevoja strategjike apo korniza ligjore, por mbi idenë e “ownership”, të zotërimit. Zotërimi, pra pronësia, paraqitet si domosdoshmëri psikologjike për suksesin.

Këtu politika flet gjuhën e psikologjisë: marrëveshja nuk mjafton sepse kërkon besim; traktati nuk qetëson sepse presupozon varësi nga tjetri. Vetëm zotërimi jep ndjesinë e kontrollit total. Është logjika e një pushteti që nuk toleron pasigurinë dhe që, për ta ulur ankthin, ka nevojë të zotërojë, jo të bashkëpunojë.

Paparashikueshmëria si armë

Kur frika përdoret si instrument diplomatik, ligji bëhet i panevojshëm. Paparashikueshmëria shndërrohet në armë dhe kërcënimi zë vendin e rregullës. Kjo formë pushteti funksionon në afat të shkurtër, sepse frika prodhon nënshtrim të shpejtë. Por ajo nuk prodhon besim, as stabilitet.

Një botë e qeverisur nga frika është një botë që imiton frikën. Çdo akt i tillë legjitimon të tjerët të veprojnë njësoj. Dhe kështu, ajo që nis si demonstrim force përfundon si cikël pasigurie globale.

Pushteti që refuzon superegon

Institucionet, ligji dhe traktatet ndërkombëtare funksionojnë si një lloj superegoje kolektive: një instancë e jashtme që vendos kufij edhe kur dëshira për veprim është e madhe. Kur kjo instancë refuzohet dhe zëvendësohet me “moralin personal”, kufiri nuk zhduket, por bëhet i paqëndrueshëm. Ai varet nga humori, nga interesi dhe nga momenti që përjeton individi.

Një pushtet pa kufi të qëndrueshëm është gjithmonë burim ankthi, jo vetëm për ata që e përjetojnë, por edhe për ata që e ushtrojnë. Sepse mungesa e kufirit nuk sjell qetësi, por detyrimin për të qenë gjithmonë më i fortë, më kërcënues, më i pakontestueshëm.

Një simptomë e kohës sonë

Kjo nuk është vetëm historia e një presidenti. Është historia e një kohe ku kufijtë simbolikë po dobësohen dhe tundimi për ta zëvendësuar ligjin me vullnetin po rritet. Në këtë klimë, pushteti që premton kontroll absolut duket joshës. Por historia tregon se pushteti që nuk pranon kufij nuk prodhon rend, por cikle frike dhe përplasjeje.

Në fund, pyetja nuk është nëse një lider ka moral personal. Pyetja është nëse një botë e ndërlidhur mund të jetë e sigurt kur kufiri i pushtetit nuk është më i përbashkët, por i vendosur nga mendja e një njeriu të vetëm.

Kam shkruar edhe para ca javësh (6 Tetor 2025) afërsisht mbi këtë gjë. Por vendosa të fokusohem akoma më shumë në një fenomen bashkëshoqërues në mënyrë shqetësuese i kohëve që po jetojmë. KONSPIRACIONI. Vendosa të shkruaj përsëri pasi dëgjova një intervistë me një koleg timin, brilant në specialitetin e tij por …..

Jetojmë në epokën e dyshimit. Jetojmë në një kohë ku informacioni është i pakufizuar, por besimi është në krizë. Në vend të një bote më të ndriçuar nga dija, kemi një univers të tejmbushur me zëra, ku çdo e vërtetë ka një kundër-të-vërtetë, dhe çdo fakt një kundër-fakt. Kjo është epoka ku shkenca nuk mohohet më nga injoranca, por shpesh nga ata që pretendojnë se po e mbrojnë atë nga vetja.
Në këtë mjegull “të vërtetash”, figura e “njeriut që e di të vërtetën e fshehur” fiton një magnetizëm të ri. Komploti bëhet struktura mitike përmes së cilës njeriu modern përpiqet të rimarrë ndjenjën e kuptimit në një univers të shpërbërë.

Shkenca ka lindur si një përpjekje për të vëndosur rregull në kaos. Por kur vetë ajo përballet me pasiguri si psh. gjatë pandemisë, krizave mjedisore apo kapërcimeve gjigande teknologjike, njerëzit e shkencës përballen me një lloj pasigurie ekzistenciale: çfarë ndodh kur mjeti që e bën të ndihet i fuqishëm nuk ofron më siguri?
Në vend të një përulësie epistemike, fillon dhe lind një reagim i kundërt: kërkimi për “rendin e fshehtë” që ndodhet pas gjithë kontradiktave. Kështu lind rrëshqitja e rrezikshme nga mendimi kritik në mendimin komplotist, një transformim i padukshëm, që nuk ndodh nga mungesa e inteligjencës, por nga nevoja për ta ruajtur kontrollin mbi kuptimin.

Skepticizmi është një prej virtyteve themelore të mendimit shkencor. Por në momentin kur dyshimi nuk shërben më për të ndërtuar dijen, por për të minuar vetë mundësinë e së vërtetës, ai kthehet në një formë paranoje.
Në këtë pikë, “pyetja”, që është ushqimi tradicional i përparimit të shkencës, nuk kërkon më përgjigje por konfirmim të frikës. Dhe frika më e madhe nuk është se bota është e pakuptueshme, por se dikush tjetër po e kontrollon në fshehtësi. Kështu lind konspiracioni: një mit modern që zëvendëson Zotin me “sistemin”, dhe mëkatin me “manipulimin global”.

Lëvizjet populiste, forumet digjitale dhe rrjetet sociale kanë krijuar bashkësi emocionale të bazuara në dyshim dhe kundërshti. Për fat të keq, sipas mendimit tim, kemi arritur në një stad ku kërkohet besim në vend të argumentit dhe përkatësi në vend të provave.
Në këtë kontekst, konspiracioni nuk është më një devijim individual, por po kthehet gjithnjë e më shumë në një formë të re të identitetit kolektiv. Ai u ofron njerëzve diçka që bota moderne ua ka rrëmbyer: një ndjenjë përkatësie, një armik të qartë dhe një kauzë që i ngre mbi “turmën e manipuluar”.

Në planin psikologjik, konspiracioni është një strukturë mbrojtëse kundër ankthit ekzistencial. Në vend që të përballet me pasigurinë e jetës, individi e projekton atë në një “forcë të jashtme”.
Në termat e psikës, ky është moment i ndarjes midis vetes grandioze dhe vetes së frikësuar: “Unë jam ai që sheh më larg” dhe “Bota më ndëshkon pse e shoh”. Dy pole që ushqejnë njëra-tjetrën: narcisizmi dhe viktimizimi.
Në këtë dualitet, konspiracioni nuk është thjesht një besim por është një strukturë narcizistike e shpëtimit, ku egoja rikrijon botën për të mos u përballur me boshllëkun e brendshëm.

Në fund, nuk kemi më të bëjmë me një betejë mes dijes dhe injorancës, por me një nostalgji ndaj së vërtetës “së sigurtë”. Njerëzit nuk e mohojnë shkencën sepse nuk e kuptojnë, por sepse nuk e durojnë më pasigurinë që ajo kërkon.
Në vend të kërkimit të hapur, kërkojmë përfundimin e rehatshëm. Në vend të mendimit, kërkojmë komunitetin e bindjes. Dhe kështu, arsyeja humbet busullën, jo sepse shkatërrohet, por sepse bëhet shërbëtore e frikës.
Në fund të fundit, mendoj që çdo njeri që kërkon një komplot kërkon të gjejë kuptimin e vet në një botë që e ka humbur atë. Por, siç do të mund të thonin Jung apo Frankl, njeriu nuk çmendet nga e vërteta por nga mungesa e saj.

Në kohën tonë, informacioni nuk qarkullon më si dritë, por si pasqyrë ku ne shohim veten. Njerëzit nuk kërkojnë të shohin domosdoshmërisht realitetin, por më shumë veten brenda tij. Në çdo klikim, çdo titull, çdo debat, fshihet një dëshirë e pashprehur: që bota të përputhet me mënyrën si duam ta ndiejmë: të rregullt, të kuptueshme, të drejtë për ne. Nëse ajo nuk përputhet, ndiejmë ankth. Dhe ankthi është ajo ndjenjë primitive që politika e di të përdorë më mirë se kushdo.

Kështu politika na shërben si mbrojtje ndaj pasigurisë. Frojdi do ta përkufizonte këtë si një mekanizëm mbrojtës i egos, një mënyrë për t’u përballur me papërsosmërinë e botës. Në thelb, e majta dhe e djathta janë dy mënyra të ndryshme për t’u mbrojtur nga e njëjta ndjenjë: frika nga kaosi.

E djathta kërkon siguri, rend, kufi, identitet. E majta kërkon drejtësi, barazi, përfshirje, liri. Por pas fjalëve që përdorin, qëndron e njëjta tronditje ekzistenciale: dëshira për të kuptuar ku përfundon “unë” dhe ku fillon “tjetri”. Kështu, bindja politike bëhet mburojë psikike, një mënyrë për të stabilizuar ndjenjën e vetes.

Informacioni tashmë është kthyer si një zëvendësues i besimit. Në këtë terren, informacioni nuk është më një instrument i arsyes, por një formë feje moderne. Ne nuk lexojmë më lajme për t’u informuar, por për t’u siguruar që bota vazhdon të funksionojë sipas besimeve tona. Nëse shfaqet një fakt i kundërt, ne nuk e përballojmë por e mohojmë, e ironizojmë ose e përçmojmë.

Ky është një formë projeksioni politik: ne ia atribuojmë palës tjetër gjithë çrregullimin që nuk mund ta pranojmë brenda vetes. “Ne jemi të arsyeshmit, ata janë të rrezikshmit.” “Ne mbrojmë lirinë, ata duan diktaturë.” Në fakt, të dyja palët flasin nga i njëjti vend i pavetëdijshëm që është frika se mos humbasin veten në një botë pa qartësi.

Në botën e sotme ka filluar të përvijohet akoma më dominant fenomeni intra-psikik i “narcizizmit të së vërtetës”. Në psikën kolektive moderne, e vërteta ka zëvendësuar Zotin. Dikur njerëzit kërkonin shpëtim shpirtëror; sot kërkojnë të kenë të drejtë. Ky është narcisizmi i njohjes, ku bindja bëhet pasqyrë e egos: nëse unë jam në anën e së vërtetës, atëherë unë jam i mirë. Por në momentin që e vërteta shndërrohet në funksion të vetëvlerësimit, ajo pushon së qeni e vërtetë. Kjo është arsyeja pse dialogu politik degjeneron në monologë paralelë: secili flet për të dëgjuar veten. Në këtë kuptim, epoka e informacionit është epoka e konfirmimit ku inteligjenca shërben për të mbrojtur bindjen, jo për ta vënë në dyshim atë.

Kështu po kalohet me shpejtësi nga disonanca në devocion. Kur faktet nuk përputhen me ndjenjat, lind ajo që Festinger e quajti disonancë kognitive që etiketon një tension midis asaj që dimë dhe asaj që duam të besojmë. Në vend që ta durojmë të vërtetën që nuk na përshtatet, ne e zbusim duke përjashtuar burimin, duke shpikur motive, apo duke ngritur teori që mbajnë në këmbë ndjesinë e drejtësisë sonë. Ky është procesi me të cilin disonanca shndërrohet në devocion. Dhe devocioni, kur krijohet, është më i fortë se çdo fakt.

Në fakt, mendoj që “armiku” kryesor në këtë proces nuk është e vërteta e tjetrit. Është zbrazëtia! Ajo që frikëson më shumë nuk është ndonjë “palë tjetër”, por zbrazëtia, ideja se asnjë palë nuk e zotëron plotësisht kuptimin. Kjo është frika që bën njerëzit të mbahen pas çdo autoriteti që u ofron rend emocional. Por pikërisht në këtë rend, lind edhe mundësia e autoritarizmit kur e vërteta pushon së qeni kërkim, dhe kthehet në ndjenjë të përkatësisë.

Në këtë çast, njeriu nuk i bindet më arsyes, por frikës së vet që merr formën e ideologjisë apo doktrinës.

Ndoshta nuk jemi më në epokën e ideologjive, por në epokën e psikologjive politike. Nuk luftojmë më për idetë, por për pasqyrat që na japin ndjesinë e unitetit. Nëse do të ketë ndonjë rilindje të arsyes, ajo nuk do të vijë nga faktet, por nga guximi për të duruar pasigurinë, për të mos pasur gjithmonë të drejtë, për të mos qenë gjithmonë në anën e “të mirëve”.

Vetëm atëherë, ndoshta, e vërteta do të mund të kthehet sërish në dritë, dhe jo në pasqyrë.

Në epokën e “post-truth”, nuk është më e vërteta ajo që sundon botën, por aftësia për ta përgënjeshtruar atë. Thënia “Know nothing, suspect everything” nuk është një paradoks por është ndoshta përkufizimi më i saktë i njeriut bashkëkohor: i mbingarkuar me informacion, por i pangopur me kuptim; i rrethuar nga fakte, por i pushtuar nga dyshimi.

• Nga dija tek iluzioni i dijes

Në shekujt e kaluar, dija ishte rruga drejt emancipimit. Të dish do të thoshte të jesh i lirë, të kesh mundësinë të ndërtosh një gjykim autonom mbi realitetin. Sot, dija nuk na çliron më por na huton. Jo sepse është e rreme, por sepse është e pafundme. Kur çdo burim është i dyshimtë dhe çdo version konkurron me një tjetër, njeriu i lodhur nga kompleksiteti zgjedh rrugën më të lehtë: të mos besojë asgjë. Kështu, mosbesim, dikur një akt emancipimi, është shndërruar në formë dorëzimi.

• Nga mendimi kritik te kultura e cinizmit

Në shoqëritë moderne, dyshimi ka humbur funksionin e vet krijues. Nuk përdoret më për të çliruar mendimin, por për ta paralizuar atë. Cinizmi është bërë shenjë inteligjence. “Mos beso askënd” tingëllon si devizë emancipimi, por në të vërtetë është simptoma e një truri të lodhur nga përpjekja për të kuptuar. Kjo është kultura e skepticizmit të pafund: një realitet ku çdo e vërtetë rrëzohet jo përmes argumentit, por përmes ironi­së, sarkazmës, apo thjesht me një meme.

Në këtë atmosferë, e vërteta nuk përgënjeshtrohet më me fakte – por me ton.

• Mekanizmi politik i mosbesimit

Në planin politik, kjo krizë e besimit prodhon paradoksin më të rrezikshëm: një shoqëri që nuk i beson më askujt, është shumë më e lehtë për t’u manipuluar.

Kur qytetari nuk di kujt t’i referohet për të kuptuar realitetin, ai kërkon figura që duken të “sinqerta” e që flasin “troç”, jo institucione që janë të besueshme. Kështu lind populizmi si pasojë natyrore e epokës post-truth: udhëheqës që nuk premtojnë më zgjidhje, por ndjesi; që nuk argumentojnë, por ngjallin emocione të menjëhershme. Në një klimë të tillë, faktet humbasin peshë, ndërsa pasiguria bëhet armë politike.

• Shoqëria e versioneve

Mund të thuhet me siguri tashmë (në qoftë se na lejohet të përdoret fjala “siguri”në këtë ese), që sot jetojmë në një shoqëri versionesh, jo faktesh.

Në këtë realitet, çdo ngjarje mund të ketë dhjetëra rrëfime paralele dhe asnjëri prej tyre s’është përfundimtar.

Ky relativizim i pafund e kthen publikun në spektator pasiv: jo sepse i mungojnë mjetet për të ditur, por sepse nuk di më si t’i përdorë.

Rezultati është një vetmi epistemike: secili beson vetëm atë që konfirmon ndjenjat e veta, jo atë që përputhet me realitetin.

Dhe kështu, e vërteta bëhet çështje emocionale dhe jo njohëse.

• Pas dyshimit mbetet boshllëku

Kur gjithçka është e dyshimtë, asgjë nuk është më e vlefshme.

Mosbesimi total nuk e mbron individin nga manipulimi – përkundrazi, e çarmatos.

Sepse për të mbrojtur veten, duhet të kesh diçka në të cilën beson: një parim, një ideal, një kuptim.

Një shoqëri që “nuk di asgjë dhe dyshon për gjithçka” e humbet këtë busull. Dhe pa busull, çdo pushtet e gjen rrugën drejt nesh.

• Nga mosbesimi tek përgjegjësia

Kthimi te e vërteta nuk kërkon rikthim në naivitet. Nuk kemi nevojë të besojmë gjithçka që na thuhet, por të mësojmë të jetojmë me përpjekjen për të kuptuar. Në këtë përpjekje qëndron etika e dijes: jo në posedimin e së vërtetës, por në mbrojtjen e mundësisë për ta kërkuar atë. Nëse e humbim këtë përpjekje, mbetemi në gjendjen që përshkruan fraza: “Know nothing, suspect everything”, një botë që nuk udhëhiqet më nga e vërteta, por nga frika prej saj.

Në fund, ndoshta nuk jemi aq “të zgjuar” sa mendojmë kur dyshojmë në gjithçka. Ndoshta thjesht jemi të lodhur. Dhe është pikërisht kjo lodhje që e ka zëvendësuar mendimin me dyshim dhe dijen me zhurmë.

“The world will ask you who you are, and if you don’t know, the world will tell you.”
Një thënie që shpesh i atribuohet Karl Jung-ut (nuk jam i sigurt për këtë gjë), më nxiti të shkruaj këtë tekst sapo e lexova.

Pyetja që nuk pret gjatë

Në jetën time si psikiatër e psikoterapist e kam dëgjuar në forma të ndryshme këtë pyetje: “Kush jam unë?” Ndonjëherë e thotë një grua që ka jetuar gjithë jetën për të qenë “e bija e dikujt” apo “gruaja e dikujt”. Ndonjëherë e thotë një burrë i lodhur që nuk ka qenë kurrë vetvetja, vetëm “i forti i lagjes”, roli që ia vuri në fillim familja e pastaj bota. Kjo pyetje nuk është kurrë e butë. Është therëse, nganjëherë si thikë. Dhe bota nuk pret përgjigjen tënde: nëse nuk flet, të vë një maskë në fytyrë.

Maska që ngjitet

Në terapi, maska fillon të shfaqet si diçka e padëmshme: një sjellje e përsëritur, një fjalë që nuk është e jotja apo një buzëqeshje që të mban pezull. Por shpejt kupton se maska nuk është më vetëm në fytyrë, është ngjitur në lëkurë. Dhe atëherë krijohet boshllëku. Në terapi e sipër kam parë sy që ndriçojnë për një moment, atëherë kur njeriu kupton se gjithë jetën ka jetuar me identitetin që bota i ka dhënë dhe bashkë me atë dritë, kam parë edhe dhimbjen që sjell ky zbulim.

Shqipëria dhe pasqyrat e shtrembëruara

Në vendin tonë kjo plagë është edhe më e mprehtë. Historia jonë ka qenë një histori e të qenit të emërtuar nga të tjerët: diktatura që të thoshte kush duhet të jesh, pushteti i sotëm që shpesh të fut në një kategori për të të kontrolluar, emigrimi që të jep një emër të ri, një identitet që nuk është plotësisht i yti. Është sikur të jetosh gjithmonë përballë një pasqyre të shtrembëruar. Dhe ndonjëherë, në vend që të pyesësh “Kush jam unë?”, pranon versionin që sheh aty.

Guximi i të qenit vetvetja

Por ky është edhe shansi ynë më i madh: të mos mbetemi të burgosur të pasqyrës së botës. Në dhomën time të terapisë, shpesh më vjen ndër mend se sa i vështirë është ky guxim: të heqësh maskën, të shohësh fytyrën tënde, të pranosh plagët, frikërat, historinë. Por vetëm aty fillon liria. Jo liria abstrakte e fjalimeve politike, por liria intime e njeriut që thotë: “Ky jam unë, me dritën dhe me hijen time.”

Një reflektim personal

Si çdo njeri, shpesh e kam ndjerë presionin e botës që do të më tregojë kush jam. Politika, opinioni publik, madje edhe pritshmëritë e njerëzve pranë meje. Është një betejë e përditshme për të mos e lejuar këtë zë të bëhet më i fortë se zëri im i brendshëm. Dhe këtë betejë, secili prej nesh mund dhe duhet t’a bëjë i vetëm.

Ndoshta nuk ka pyetje më të vjetër se ajo që na vë përballë botës dhe vetes: “Kush jam unë?”
Në fund të ditës, nuk është çështje filozofësh, as psikoanalistësh, as politikanësh. Është çështje e çdo njeriu që sheh pasqyrën dhe pyet veten nëse ajo që shfaqet aty është fytyra e tij apo maska që bota ia ka dhënë. Dhe ndoshta guximi më i madh nuk është të kesh një përgjigje të plotë, por të mos lejojmë që të tjerët të na japin një të rreme.