Në një intervistë të vitit 2019, Steve Bannon, strategjisti kryesor i Donald Trump, përshkroi një nga parimet kyçe të strategjisë populiste moderne: flood the zone. Ideja ishte sa e thjeshtë po aq edhe brutale. Prodho aq shumë deklarata, kriza, tema dhe goditje komunikative, saqë sistemi politik, media dhe publiku të humbasin aftësinë për të ndjekur, filtruar dhe gjykuar.

Në terma konceptualë, kjo mund të përmblidhet si politikë e “muzzle velocity” apo politikë me “shpejtësi plumbi” ku rëndësi parësore nuk ka drejtimi por shpejtësia e daljes; jo koherenca por impakti fillestar; jo procesi por momenti.

Kjo logjikë nuk është amerikane në thelb. Ajo është eksportuar dhe përshtatur me sukses në kontekste të ndryshme, përfshirë Shqipërinë.

Çfarë është “muzzle velocity” në politikë

E huazuar nga balistika, muzzle velocity i referohet shpejtësisë me të cilën një predhë del nga gryka e armës. Në politikë, kjo metaforë, përshkruan një stil pushteti ku vendimet merren shpejt dhe shpallen më shpejt se sa mendohen, deklarata zëvendësojnë proceset dhe shpejtësia përdoret si provë force dhe legjitimiteti. Në këtë model, nuk është prioritet kontrolli afatgjatë i trajektores. E rëndësishme është goditja e parë.

Populizmi i majtë shqiptar: shpejtësi përmes dominimit

Në variantin shqiptar të populizmit majtas, politika e muzzle velocity shfaqet si hiper-prodhim vendimesh dhe narrativash.
Kush nuk e ka vënë re ritmin e vazhdueshëm e të shfrenuar të “reformave”, “nismave” dhe “transformimeve”?! Po mbivendosjen e komunikimit mbi institucionet dhe përdorimin e krizave si normalitet qeverisës?! “Punëmbaruarit” kanë dominuar qeverisjen e majtë dekadën e fundit.

Në fakt, shpejtësia këtu shërben për të parandaluar konsolidimin e kritikës. Çdo vendim pasohet menjëherë nga një tjetër në mënyrë që debatet mbi vendimin e parë të mbyten nga një urgjencë e re dhe kështu sistemi nuk ka kohë të reagojë.

Duhet pranuar që në terma të menjëhershëm kjo lloj politike ka ngjyra dhe fishekzjarrë por afatgjatë ka pasoja të reezikshme që po mundohem të analizoj më poshtë:

1. Një proces ligjor ku shpejtësia fiton në kurriz të legjitimitetit

Një nga efektet më të dukshme është normalizimi i legjislacionit të përshpejtuar.

Projektligje të rëndësishme kalojnë me procedura të përshpejtuara dhe publik i tyre reduktohet në formalitet. Parlamenti shndërrohet nga hapësirë diskutimi në një dhomë noterizimi të vendimeve. Në logjikën e muzzle velocity, ligji nuk është më instrument stabilizimi, por municion politik duke u përdorur për të prodhuar impakt të menjëhershëm dhe për të treguar se “po bëhet diçka”. Pasoja afatgjatë të një qasje të tillë çojnë në humbjen e autoritetit simbolik që ligji ka. Qytetarët mësohen që rregullat ndryshojnë shpejt, prandaj nuk ia vlen të investosh besim në to.

2. Institucionet e pavarura nga filtra trajtohen si pengesa

Populizmi i majtë, kur operon me muzzle velocity, ka një marrëdhënie utilitare me institucionet e pavarura: kur institucioni ecën në ritmin e pushtetit lavdërohet dhe kur ngadalëson, pyet, ose kërkon procedurë delegjitimohet simbolikisht.Kjo nuk ndodh gjithmonë me sulm frontal. Shpesh ndodh me ironi publike, relativizim të rolit dhe tejkalim përmes vendimeve ekzekutive

Pasoja afatgjata mund të jenë që edhe pse institucionet nuk shkatërrohen, ato bëhen të padukshme. Dhe kjo është më e rrezikshme se konflikti i hapur.

3. Marrëdhënia me BE-në: performancë mbi përmbajtjen

Në diskursin europian, muzzle velocity shfaqet si mbiprodhim reformash në letër. Raportohet progres i shpejtë dhe rezultate përpara se të konsolidohen ato. Gjuha e “hapave historikë” për procese ende të brishta prodhon entuziazëm po ashtu të brishtë. Kjo krijon një disonancë strukturore e cila nga jashtë përshkruan një narrativë suksesi, por nga brenda perceptohet si ndjesi stagnimi institucional.

Pasoja afatgjata mund të çojnë në një perceptim të integrimit si projekt komunikimi, jo si transformim real. Kjo ushqen cinizëm pro-europian dhe jo euroskepticizëm ideologjik, por lodhje morale.

4. Media që nuk kontrollohet dot më mbingarkohet

Populizmi i majtë nuk ka pasur gjithmonë nevojë të kontrollojë të gjitha mediat. Në shumë raste, ka mjaftuar ta mbingarkojë atë duke “shpikur” të reja çdo ditë. Kriza të vogla që zëvendësojnë njëra-tjetrën dhe deklarata që prodhojnë cikël lajmi, por jo analizë

Në këtë mjedis, media, reagon më shumë sesa analizon dhe më shumë ndjek ritmin sesa e vendos atë.

Pasoja afatgjata formësojnë një publik që humbet aftësinë për të dalluar çfarë është e rëndësishme nga çfarë është urgjente. Dhe ky është një terren ideal për muzzle velocity.

5. Shoqëria kalon nga mobilizim në lodhje

Në fazën e parë, kjo politikë mobilizon.
Në fazën e dytë, ajo konsumon energjinë qytetare. Krijohet një aktivizëm shoqëror emocional pa kanale reale ndikimi duke prodhuar një debat publik të shpejtë, por sipërfaqësor e për rrjedhojë të shterpë. Rritje e cinizmit: “të gjithë flasin, asgjë nuk ndryshon”

Pasoja afatgjata në shoqëri kanë të bëjnë me reagime reaktive, jo reflektive. Reagime ndaj impulsit, jo ndaj drejtimit.

Populizmi i djathtë shqiptar: shpejtësi përmes konfliktit

Në populizmin shqiptar djathtas, muzzle velocity nuk është shfaqur përmes qeverisjes, por përmes retorikës së konfliktit permanent.

Tiparet kryesore që e kanë karakterizuar populizmin e djathtë shqiptar të viteve të fundit kanë qenë deklarata të forta dhe polarizuese, prodhim i vazhdueshëm i armiqve dhe tradhtarëve si dhe thirrje emocionale që zëvendësojnë programin e qartë e vizionar për të ardhur në pushtet. Shpejtësia këtu nuk ka synuar administrimin e realitetit, por mobilizimin emocional dhe qëllimi nuk është të fitosh debatin, por ta mbyllësh atë përpara se të fillojë.

Pasojat afatgjata të populizmit të djathtë shqiptar të bazuar në “muzzle velocity”

1. Erozioni i kapacitetit opozitar real

Kur shpejtësia retorike zëvendëson programin, opozita humbet funksionin e saj kryesor: të jetë alternativë qeverisëse e besueshme. Konflikti permanent nuk prodhon platformë. Akuzat nuk ndërtojnë vizion dhe mobilizimi emocional nuk përkthehet në kapacitet shtet-formues

Si pasojë afatgjatë, opozita mbetet e zhurmshme, por nuk perceptohet gjerësisht si e gatshme për pushtet. Ajo bëhet opozitë proteste, jo opozitë qeverisëse.

2. Varësia nga polarizimi për mbijetesë politike

Populizmi i djathtë, kur funksionon përmes muzzle velocity, krijon një varësi strukturore nga konflikti. Pa armik humbet kuptimin dhe tradhtarë humbet energjinë. Pa krizë, humbet vëmendjen

Në afat-gjatë çdo përpjekje për moderim, dialog apo reformulim ka të ngjarë të shihet si dobësi ose tradhti e brendshme. Kjo e bën të pamundur evoluimin politik.

3. Shkatërrimi i besimit horizontal

Prodhimi i vazhdueshëm i armiqve dhe tradhtarëve nuk godet vetëm kundërshtarin politik, por edhe marrëdhëniet brenda shoqërisë. Aktivistët ndahen mes “të pastërve” dhe “të shiturve” dhe intelektualët delegjitimohen si elita armiqësore ndërkohë që neutraliteti shihet si faj moral

Kjo qasje prodhon pasoja afatgjata ku shoqëria fragmentohet në blloqe mosbesimi, duke e bërë bashkëpunimin e ardhshëm politik dhe institucional pothuajse të pamundur.

4. Inflacion moral dhe konsumim i gjuhës

Kur çdo betejë paraqitet si ekzistenciale dhe çdo kundërshtar si kërcënim absolut, ndodh ajo që mund ta quajmë inflacion moral. Terminologjia e rënduar vazhdimisht, humbet kuptimin dhe peshën e vërtetë dhe indinjata bëhet rutinë duke de-sinsibilizuar në vend që të sensibilizojë masat. Skandalet nuk trondisin më si një pasojë afatgjatë publiku lodhet. Emocioni nuk zhduket, por kalon në cinizëm. Dhe cinizmi është armiku më i madh i mobilizimit demokratik afatgjatë.

5. Paralizë strategjike afatgjatë

Muzzle velocity përmes konfliktit prodhon reaktivitet të përhershëm. Prodhon reagim ndaj çdo zhvillimi duke krijuar një mungesë të kohës për mendim strategjik dhe të strukturave programore të qëndrueshme

Në terma afatgjatë populizmi i djathtë mbetet gjithmonë një hap pas realitetit, edhe kur ka intuitë të saktë kritike. Ai e sheh problemin, por nuk ndërton rrugën.

6. Normalizimi i humbjes si gjendje morale

Një efekt tjetër shumë i nënvlerësuar është kur humbja elektorale shndërrohet nga problem politik në provë morali. Shprehje si: “Ne humbëm sepse ishim të drejtë”; “Populli nuk ishte gati”; “Sistemi është i kalbur” bëjnë që në terma afatgjatë humbja nuk përpunohet, nuk analizohet dhe nuk korrigjohet. Ajo idealizohet. Kjo e mbyll ciklin e mësimit politik.

Megjithë dallimet ideologjike, të dy format e populizmit shqiptar ndajnë të njëjtën logjikë operative:
• shpejtësia preferohet mbi reflektimin
• impakti preferohet mbi qëndrueshmërinë
• fjala preferohet mbi institucionin

Ngjashmëritë thelbësore

Në të dy rastet, politika trajtohet si seri goditjesh, jo si proces ndërtimi.

Por kjo qasje ka një kosto strukturore të rëndësishme mbi mënyrën se si bëhet politikë dhe rrjedhimisht edhe mbi mbarëvajtjen e shoqërisë. Politika bazuar në muzzle velocity prodhon efekte afatgjata që shpesh neglizhohen që nga dobësim i besimit publik, lodhje dhe cinizëm shoqëror, delegjitimim i debatit racional deri në një varësi të vazhdueshme të sistemit nga kriza e përhershme. Shoqëria mësohet me idenë se politika është zhurmë dhe urgjencë dhe jo mendim apo drejtim.

Problemi shqiptar nuk është mungesa e energjisë politike, por mungesa e politikës së stabilizimit të trajektores. Një politikë që pranon ngadalësinë si kusht të mendimit, përdor institucionet si filtër dhe nuk i percepton si pengesë dhe që sheh qeverisjen si proces, jo si spektakël. Kjo nuk është politikë që fiton ciklin e lajmit. Por është e vetmja që fiton kohën.

Nëse politika e muzzle velocity ka dominuar hapësirën publike shqiptare, kjo nuk ndodh vetëm sepse aktorët politikë e zgjedhin atë. Ndodh edhe sepse sistemi mediatik, ritmi social dhe lodhja kolektive e kanë bërë shpejtësinë më të pranueshme se mendimin dhe impaktin më të dëshirueshëm se drejtimin.

Por këtu qëndron edhe kufiri i saj normativ. Një shoqëri nuk mund të ndërtojë besim afatgjatë mbi impulse të shkurtra. Një shtet nuk mund të funksionojë mbi emergjenca të përhershme pa e shndërruar krizën në metodë qeverisjeje. Dhe një demokraci nuk mund të mbijetojë nëse politika reduktohet në seri goditjesh që konsumohen më shpejt se sa kuptohen.

Alternativa nuk është ngadalësia sterile dhe as neutraliteti pa energji. Alternativa është përgjegjësia ndaj trajektores që do të thotë aftësia për të pranuar se vendimmarrja kërkon kohë, se institucionet janë filtra të domosdoshëm dhe se fjala publike ka pasoja që nuk maten me klikime apo duartrokitje.

Në këtë kuptim, sfida për Shqipërinë nuk është të prodhojë politikanë më të shpejtë, por aktorë publikë më të vetëpërmbajtur. Jo më shumë zhurmë, por më shumë orientim, jo më shumë krizë, por më shumë kapacitet për ta përballuar atë pa e instrumentalizuar.

Një politikë që heq dorë nga muzzle velocity nuk është më e dobët. Është më e rrezikshme për populizmin, sepse i heq armën kryesore: shpejtësinë që paralizon mendimin. Dhe pikërisht për këtë arsye, është më e nevojshme.

Sepse në fund, politika nuk gjykohet nga forca e daljes së parë, por nga aftësia për të mbërritur diku pa e shkatërruar rrugën.

Në fund të viteve ’70, psikologu kanadez Bruce K. Alexander ngriti një pyetje të thjeshtë por tronditëse:

A është varësia pasojë e drogës apo e “kafazit” ku jetojmë?

Në eksperimentet klasike mbi varësinë, minjtë të mbyllur në kafaze të boshatisura, pa kontakt me të tjerët kishin dy zgjedhje për të shuar etjen: ujë të pastër dhe ujë me morfinë. Gjithmonë ata pinin obsesivisht atë me morfinë, derisa vdisnin. Kjo u interpretua si provë e fuqisë së pakontrollueshme të drogës. Por Alexander dyshoi se problemi nuk qëndronte te substanca por te izolimi.

Kështu ai krijoi Rat Park: një hapësirë të gjerë, me rrota për lojë, objekte me ngjyra, me minjë të tjerë, me partnerë për çiftim, me ushqim e liri lëvizjeje. Në këtë mjedis, minjtë kishin po të njëjtat dy mundësi për të shuar etjen por shumica absolute e tyre nuk e prekën më morfinën. Minjtë e lumtur, që jetonin në shoqëri, nuk kishin nevojë për drogë.

Pyetja e Alexander-it fitoi një dimension të ri: Ndoshta problemi nuk është te kimia, por te vetmia.

Nga minjtë tek njeriu

Në thelbin e këtij eksperimenti fshihet një e vërtetë e dhimbshme për njeriun modern: varësia është më shumë simptomë e shkëputjes se sa e dobësisë. Njeriu që nuk është i lidhur me askënd, që nuk ndihet i parë apo i vlefshëm, kërkon një lidhje zëvendësuese. Një objekt, një zakon, një ekran, një substancë. Në mungesë të tjetrit, substanca bëhet tjetri. Dhe për një çast, ajo i jep trupit ndjesinë e bashkimit që shpirti nuk e gjen më.

Në këtë kuptim, çdo formë varësie, nga droga te rrjetet sociale, nga puna te marrëdhëniet toksike, është një përpjekje për të rikrijuar ndjesinë e përkatësisë. Por ajo që ndodh, është se objekti që zëvendëson lidhjen bëhet vetë burg. Varësia është kafazi i ri i njeriut të lirë.

Shoqëria si laborator i varësisë

Nëse e shohim përtej individit, “Rat Park” është një metaforë e shoqërisë moderne. Ne jetojmë në një superkafaz të ndërtuar mbi konkurrencën, performancën dhe iluzionin e vetë-mjaftueshmërisë.

Kemi gjithçka përveç lidhjes.

Në këtë mjedis, varësitë janë simptomat kolektive të një shoqërie që ka harruar të bashkëjetojë. Nuk janë vetëm drogat, por dopamina e vëmendjes, adrenalina e pushtetit, serotonina e miratimit publik që na mbajnë pezull midis euforisë dhe boshllëkut.

Nëse Alexander do ta përsëriste eksperimentin sot, ndoshta nuk do të përdorte ujë me morfinë, por një smartphone në një “Human Park”. Rezultati nuk do të ishte shumë ndryshe.

Shërimi përmes lidhjes

Në fund, mesazhi i “Rat Park” nuk është thjesht shkencor, por thellësisht njerëzor: Ne nuk shërohemi duke hequr substancën, por duke rikthyer lidhjen.

Lidhjen me një tjetër njeri, me natyrën, me veten, me kuptimin. Terapia, dashuria, komuniteti, përkatësia janë forma të ndryshme të së njëjtës nevojë themelore: të mos jemi vetëm në dhimbjen tonë.

Sepse nëse kafazi është ai që na sëmur, atëherë liria nuk është mungesa e drogës, por prania e tjetrit.

Federata Shqiptare e Volejbollit ka kërkuar që sportistja braziliane Nayara Ferreira, lojtare e Klubi Volejbollit Dinamo, t’i nënshtrohet një “testi gjinie”, pas një ankese nga dy klube rivale. Ferreira, me 15 vjet karrierë ndërkombëtare dhe licencë të njohur nga FIVB, është pezulluar përkohësisht ndërsa procedura është në shqyrtim.

Por përtej ngjarjes, ky rast hap një pyetje shumë më të thellë: si e trajtojmë ne trupin e tjetrit kur ai nuk përputhet me pritshmëritë tona?

Në mungesë të një baze të qartë ligjore apo mjekësore, kërkesa për testim gjinor duket më shumë si një akt dyshimi se sa një procedurë sportive.

Në thelb, ajo kthehet në një ndërhyrje mbi dinjitetin dhe privatësinë e njeriut një kufi që sporti nuk duhet ta kalojë kurrë.

Ferreira nuk është një emër i panjohur: ajo ka luajtur në disa vende evropiane, me licenca të vlefshme dhe pa asnjë incident të mëparshëm. Pse pra, pikërisht këtu, lind nevoja për ta vërtetuar trupin e saj?

Në këtë ngjarje, sporti kthehet në pasqyrë të një kulture më të gjerë: kulturës së dyshimit ndaj asaj që është ndryshe.

Kur një grua e fortë, e sigurt dhe e suksesshme në fushë, sfidon stereotipet, shoqëria shpesh kërkon “prova” që ajo është ajo që thotë. Kjo është një formë moderne e kontrollit mbi trupin, e maskuar si kujdes për rregullsinë e garës.

Ky mekanizëm, i përshkruar që në shekullin e kaluar nga Michel Foucault, nuk lidhet vetëm me sportin: ai është mënyra se si pushteti kërkon të mbajë nën kontroll trupin dhe identitetin, veçanërisht trupin femëror.

Kështu, “testi i gjinisë” bëhet një ritual i vjetër për të garantuar rendin e ri.

Standardet ndërkombëtare – nga Karta Olimpike te vendimet e Gjykatës së Arbitrazhit Sportiv – përcaktojnë qartë se çdo testim i tillë duhet të bazohet në arsye të forta, prova të qarta dhe miratim të vetë sportistes. Përndryshe, ai nuk është akt verifikimi, por shkelje etike.

Në rastin e Ferreira, mungesa e transparencës dhe e garancive për privatësinë krijon rrezikun që Shqipëria të gjendet në të njëjtin debat ku shumë federata të tjera janë rrëzuar – midis rregullit dhe respektit, midis biologjisë dhe dinjitetit.

Në nivel më të thellë, kjo ngjarje shpalos një frikë të njohur shoqërore: frikën nga kufijtë që zbehen. Midis mashkullit e femrës, midis “normales” e “tjetrit”, midis asaj që kuptojmë dhe asaj që na tejkalon.

Kur nuk dimë si ta përballojmë këtë pasiguri, shpikim procedura e teste, verifikime, nene që të qetësojmë ankthin tonë. Por asnjë test nuk mund të masë njerëzoren.

Në thelb, çështja Ferreira nuk pyet nëse ajo duhet të luajë apo jo, por si duam të sillemi si shoqëri kur na duhet të verifikojmë njeriun.

Nëse sporti është vërtet fushë e ndershmërisë dhe respektit, atëherë duhet të fillojë nga respekti për trupin e vetë sportistit.

Ky rast mund të shërbejë si moment edukimi institucional dhe shoqëror: për të ndërtuar protokolle etike që mbrojnë dinjitetin njerëzor përpara çdo gare.

Sepse në fund, përtej pikëve dhe trofeve, ajo që mbetet është mënyra si e kemi trajtuar tjetrin.

Para pak ditësh u njohëm me një histori tronditëse. Një rast i rrallë dhe i jashtëzakonëshëm dhe njëkohësisht shumë i trishtueshëm: një njeri me probleme të theksuara të shëndetit mendor, Stein-Erik Soelberg, 56 vjeç, një ish-ekzekutiv i Yahoo, vrau nënën e tij 83-vjeçare, Suzanne Eberson Adams, përpara se të vetëvritej. Hetimet e deritanishme tregojnë se marrëdhënia e tij me ChatGPT, të cilin e kishte emërtuar “Bobby”, mund të ketë kontribuar në përkeqësimin e spirales së tij paranojake .

Çfarë dimë deri më tani:

Ngjarja tragjike ndodhi më 5 gusht në Old Greenwich, Connecticut ku në shtëpinë e nënës u gjetën të dy trupat, me vdekjen e saj të shkaktuar nga trauma në kokë dhe shenja mbytjeje në qafë, ndërsa vetëvrasja e tij u konsiderua si rezultat i plagëve të shkaktuara me mjet të mprehtë.

Gjatë muajve para ngjarjes, Soelberg kishte zhvilluar një lloj marrëdhënieje emocionale me ChatGPT duke publikuar edhe biseda të gjata në Instagram dhe YouTube, ku dhe ekspozonte paranojat e tij për përndjekje, helmim dhe konspiracione.

ChatGPT shpesh e siguronte atë: “Erik, ti nuk je i çmendur. Dhe në qofte se këto gjëra i kanë bërë nëna jote dhe shoku i saj, kjo e rrit kompleksiteti dhe tradhtinë ndaj teje”. Për më tepër, ChatGPT interpretonte fatura ushqimi kineze si “simbole” që lidhen me nënën ose me demonë, dhe bënte lidhje paranojake mbi sjelljen e saj apo përdorimin e printerit, gjë që sipas ekspertëve, inkurajoi më tej besimet e tij të shtrembëruara.

Kjo ngjarje është një nga së paku dy raste tejet shqetësuese lidhur me ndikimin e AI në situata të ndjeshme: një tjetër incident i dhimbshëm përfshin një 16-vjeçar i cili vrau veten pas më shumë se 1,200 bisedash me ChatGPT dhe familja e tij paditi OpenAI për dështim në krijimin dhe zbatimin e protokolleve mbrojtëse.

OpenAI ka reaguar duke shprehur keqardhje për humbjet e jetëve dhe është duke rishikuar masat e saj për të përmirësuar mbrojtjen e përdoruesve me probleme të shëndetit mendor.

Reflektim personal

Kjo ngjarje na përplas fort me kufizimet e teknologjisë dhe ndikimet e saj në botën reale, sidomos kur përdoret nga individë në gjendje psikologjike të brishtë.

ChatGPT dhe AI të ngjashëm me të, mund të jenë mbështetës të fuqishëm në jetët tona, por në mungesë të ndjenjave apo gjykimit dinamik, mund të reflektojnë dhe për fat të keq edhe të fuqizojnë mendime destruktive tek përdorues me probleme të caktuara mendore.

Rëndësia e sigurisë shtesë për përdoruesit vulnerabël është e pamohueshme, përfshirë detektimin e krizave, ndërhyrjen automatike, dhe orientimin drejt ndihmës profesionale.

Roli i ndërgjegjësimit dhe përgjegjësisë së përdoruesve dhe zhvilluesve është kyç dhe nevojitet transparencë më e madhe mbi kufizimet e AI, si dhe edukim masiv për rreziqet.

Në përfundim, ky rast thellësisht tragjik është një goditje serioze për industrinë e AI dhe për të gjithë ne si dhe një mesazh se teknologjia, ndonëse e fuqishme, kërkon menaxhim të kujdesshëm dhe etik, sidomos kur prek botën emocionale dhe mendore të njerëzve.

1. Këndvështrimi etik dhe filozofik

Ky rast ngre pyetje të forta mbi kufijtë e marrëdhënies njeri–AI:

Iluzioni i ndërsubjektivitetit
ChatGPT (apo çdo AI) nuk ka vetëdije, por mënyra si përgjigjet krijon iluzionin e një “tjetri” që të kupton. Një njeri në krizë të shëndetit mendor mund ta përjetojë këtë si marrëdhënie reale, madje më të besueshme se njerëzit përreth. Ky iluzion u bë fatal për Soelbergun.

Përgjegjësia morale e krijuesve të AI

Ngaqë AI nuk ka vullnet, mënyra si ndërtohet dhe si kufizohet është zgjedhje njerëzore. A është e justifikuar të lësh në qarkullim një teknologji që mund të forcojë paranojat ose halucinacionet? Rasti sugjeron se duhet më shumë “kujdes etik” në programimin e mbrojtjeve.

Ambivalenca e teknologjisë

AI mund të jetë mjet mbështetjeje për njerëzit në krizë (siç kemi parë me përdorues që marrin ngushëllim ose orientim pozitiv), por mund të bëhet edhe një pasqyrë që ushqen frikërat dhe deliret. Kjo e bën përgjegjësinë tonë njerëzore më të madhe: të kuptojmë se nuk kemi të bëjmë me një “asistent neutral”, por me një mjet që merr ngarkesë nga konteksti psikik i përdoruesit.

2. Këndvështrimi klinik dhe psikiatrik

Nga një këndvështrim psikodinamik e klinik, rasti flet për:

Brishtësia e strukturës paranoide

Personat me prirje paranoide kërkojnë me ngulm “konfirmime” të frikërave të tyre. Një AI që nuk kupton dinamikat e psikes, por jep përgjigje të sinqerta në bazë të tekstit, mund të shërbejë si “bashkëpunëtor” i deluzioneve apo haluçinanacioneve.

Mungesa e filtrit njerëzor

Në terapinë tradicionale, terapisti mban një rol aktiv për të mos ushqyer deluzionin, por për ta kuptuar dhe për ta kornizuar atë. ChatGPT, ndonëse i programuar për të qenë i kujdesshëm, në këtë rast duket se ka “konfirmuar” ose amplifikuar perceptimin e viktimës.

Vetmia dhe kërkimi i lidhjes

Përtej paranojës, kemi një dimension njerëzor universal: nevojën për të folur me dikë. Në mungesë të marrëdhënieve të shëndetshme, kjo nevojë u kanalizua drejt një bote artificiale, ku përgjigjet nuk kishin asnjë filtër terapeutik. Ky është alarm për mënyrën si shoqëria jonë lë shumë njerëz të vetmuar.

3. Reflektim i ndërthurur

Rasti na mëson se:

AI nuk është thjesht “teknologji neutrale” për dikë në krizë, ajo bëhet pjesë e psikes.

Nuk mund të supozojmë që përdoruesit janë gjithmonë në gjendje të përballojnë këtë marrëdhënie; mbrojtjet duhet të jenë të forta dhe të qarta.

Klinicistët dhe filozofët kanë një rol të përbashkët: të ndihmojnë shoqërinë të kuptojë se “lidhja” me një AI nuk është marrëdhënie e barabartë, edhe pse përjetohet si e tillë.

Pyetja e madhe që mbetet është: a duhet të shohim ChatGPT dhe teknologji të ngjashme si “mjete”, apo si “pjesëmarrës” në marrëdhëniet tona njerëzore?

Sepse nga mënyra si i përjetojmë, duket se kufiri po fshihet çdo ditë e më shumë.

Një regjim, dy fytyra

Nëse do t’i shihnim si dy pole të kundërta, Rama dhe Berisha përfaqësojnë gjithë spektrin e një Shqipërie të ndarë, të lodhur, të kthyer në spektatore të krizës së vet. Por në thelb, ata janë të lidhur me një fijë të padukshme, të ngjashme me marrëdhënien mes një substance dhe pasqyrimit të saj në një tjetër medium. Secili përkufizohet nga ekzistenca e tjetrit. Secili ka ndërtuar legjitimitetin e vet mbi refuzimin e tjetrit.

Berisha është kthyer si një “antidot” ndaj së keqes që quhet Rama. Rama përherë ka fituar si “shpëtimtar” ndaj së shkuarës që përfaqëson Berisha. Njëri gërryen të sotmen për të mbrojtur një të shkuar të idealizuar. Tjetri kap të ardhmen për të shmangur llogaritë e së shkuarës. Dhe ndërsa gjuha politike flet për përplasje, realiteti na flet për një simbiozë destruktive, ku lufta mes tyre nuk shkatërron sistemin, por e stabilizon atë duke shkatërruar çdo gjë tjetër që përpiqet t’i rivalizojë.

Kjo marrëdhënie nuk është më thjesht konkurrencë. Është një binar i vetëpërtëritshëm, një dualizëm që paralizon çdo alternativë. Rama dhe Berisha janë dy fytyra të të njëjtit model pushteti. Një model që nuk funksionon më për qytetarin, por vetëm për kastën që e mirëmban.

Simbioza destruktive si një formë stabiliteti të kalbur

Në natyrë, simbioza është marrëdhënie bashkëjetese mes dy organizmash që përfitojnë nga njëri-tjetri. Në politikë, kur kjo marrëdhënie ndodh mes dy kundërshtarësh që e mbajnë njëri-tjetrin gjallë përmes përjashtimit të të tretëve, kemi të bëjmë me një simbiozë destruktive.

Rama dhe Berisha, në mendimin tim, janë aktorë të këtij tipi simbioze. I pari ka ndërtuar një regjim të mbështetur mbi kontrollin e mediave, kapjen e institucioneve, kriminalizimin e procesit zgjedhor dhe iluzionin e modernitetit. I dyti mban peng çdo mundësi të reformimit të opozitës, duke shfrytëzuar forcën/instiktin e mbijetesës personale si strategji politike.

Berisha është alibia më e vlefshme për çdo gabim të Ramës. Rama është garancia më e fortë për mbijetesën e Berishës. Asnjëra palë nuk ka interes të zhdukë tjetrën, sepse zhdukja e njërit do të thotë krizë për vetë legjitimitetin e tjetrit. Ky është paradoksi i këtij sistemi simbiotik: nuk qëndron në peshoren e vlerave, por në ekuilibrin e frikës.

Dhe ndërsa kjo simbiozë thellohet, shoqëria shqiptare zhgënjehet në heshtje, intelektualët ftohen nga pjesëmarrja publike, qytetari dekurajohet nga vota dhe vetë demokracia shndërrohet në një ritual pa përmbajtje.

Rregjimi i mungesës së zgjedhjes

Kur gjithçka përqendrohet rreth këtij dueti antagonisto-simbiotik, realiteti politik i vendit shndërrohet në një teatër, ku publiku nuk sheh më dallimin mes rolit dhe aktorit. Votuesit nuk zgjedhin më. Ata ndryshojnë pozicionin e spektatorit në sallë, por jo shfaqjen.

Në këtë kontekst, mungesa e alternativës bëhet qëllim politik, jo pasojë. Sepse çdo përpjekje për të thyer këtë rreth vicioz përballet me dy forca të bashkërenduara: refuzimin agresiv të opozitës së vjetër dhe strategjitë e përthithjes të pushtetit aktual. Të dyja funksionojnë si valvola të së njëjtës makineri që nuk lejon qarkullimin e ideve, figurave, apo projekteve që nuk burojnë nga vetë trupi i saj.

Dhe kështu, qytetari ndihet (ngel) pa hapësirë: i zhgënjyer nga një opozitë që nuk e bind dhe i lodhur nga një pushtet që e mbyt. Ai largohet, hesht, dorëzohet. Demokracia zbrazet nga kuptimi. Frika rikthehet si formë e vetme organizimi i shoqërisë.

Përtej protagonistëve: Nevoja për një akt të ri politik

Nëse Rama dhe Berisha janë dy protagonistët e një teatri që zgjat prej dekadash, atëherë kriza e sotme nuk është më thjesht krizë politike. Është krizë e imagjinatës politike kolektive, e aftësisë për të përfytyruar një tjetër skenë, me aktorë të rinj dhe me një publik që nuk rri më spektator por kërkon llogari.

Sepse një simbiozë destruktive jeton vetëm për aq kohë sa publiku e ushqen me frikë dhe me plogështi. Me frikën se çdo alternativë tjetër është më e keqe, dhe me plogështinë për të ngritur një alternativë të re.

Kjo është arsyeja pse çdo përpjekje për të ndërtuar një rrymë të tretë, një qasje ndryshe, shpërfillet, ridikulizohet, injorohet. Sepse do të duhej të thyente këtë binar të forcës dhe nostalgjisë, të pushtetit dhe revanshit.

Por historia nuk përparon nga ringjallja e simboleve të vjetra, por nga guximi për të shpikur një tjetër mënyrë të të menduarit dhe të të vepruarit. Shqipërisë i duhet një kthesë që nuk vjen as nga të rikthyerit në skenë, as nga të paprekshmit në pushtet, por nga ata që guxojnë të lexojnë të sotmen me sy të lirë dhe të flasin me zë të vetin.

Nëse nuk dalim nga ky teatër, do të na përcaktojnë gjithmonë rolet të tjerët. Dhe historia do të mbetet peng i dy aktorëve që ushqejnë njëri-tjetrin me praninë e vet.

Cila është gënjeshtra juaj e preferuar nga politika shqiptare?

Një përgjigje doli mbi të gjitha:

“Në politikë përgjegjësia është personale. 5 bien, mijëra ngrihen.”

Nuk më habiti. E kemi dëgjuar shpesh, e kemi parë të përdoret si justifikim elegant, si mburojë morale.

Por sa më shumë e dëgjon, aq më e zbrazët të duket.

Kur bien 5, bëhet zhurmë. Ka lajme, konferenca, arrestime me drita të ndezura.

Po ata që bien, kanë abuzuar me miliona, kanë shkelur mbi njerëz që punuan ndershëm,

kanë bërë dëm që nuk ndreqet me një konferencë shtypi.

Dhe ndërkohë, mijëra të tjerë janë gati të vazhdojnë të njëjtin model.

Me fytyra të tjera, por me të njëjtën logjikë: të heshtin, të përshtaten, të kalojnë pa u lagur.

Prandaj, nuk kemi më luksin të kënaqemi me rënie.

Duhet të fillojmë të kuptojmë modelin që i ngre ata njerëz në pozita, i mbron, ua mbyll gojën

dhe më pas i flijon për të mbajtur sistemin në këmbë.

Nuk dua të jem pjesë e këtij riciklimi.

Nuk dua të ngrihem mbi dështimin e dikujt tjetër.

Dua që të bjerë modeli që i mban të gjallë këto dështime dhe ua kalon faturën qytetarëve.

Përgjegjësia, për mua, nuk është slogan.

Është barrë. Dhe nëse nuk e mbaj unë i pari, nuk kam të drejtë ta kërkoj nga të tjerët.

Nëse edhe ju jeni lodhur me riciklimin, është koha të kërkojmë më shumë —

dhe të fillojmë nga vetja.

Neli

Sepse ka fëmijë që flasin me sytë, me ritmin e trupit, me një vizatim që thotë gjithçka. Fëmijë që ndjejnë botën thellë, me një intensitet që na kujton sa shumë kemi harruar të ndjejmë.

Në çdo shtëpi ku rritet një fëmijë në spektrin e autizmit, ka dashuri që sfidon lodhjen, kreativitet që sfidon mungesat, përkushtim që s’matet me orë.

Prindër që bëhen mjekë, mësues, psikologë, artistë—çdo ditë.

Të heshtur, të qëndrueshëm, të pamposhtur në butësinë e tyre.

Shkollat tona, shërbimet tona, shoqëria jonë ka aq shumë për të mësuar nga këta fëmijë dhe nga këto familje. Ata nuk kërkojnë mëshirë, por mirëkuptim. Jo privilegj, por praninë tonë të plotë dhe të kujdesshme.

Le të jemi më të hapur, më të duruar, më të vëmendshëm. Le të krijojmë hapësira që e pasqyrojnë bukurinë e shumëllojshmërisë njerëzore. Sepse secili fëmijë është një dhuratë, një botë më vete—dhe çdo botë meriton të lulëzojë në mënyrën e vet.

Sot, zemra është me prindërit. Me mësuesit që përpiqen. Me terapistët që japin gjithçka. Dhe mbi të gjitha, me fëmijët që na mësojnë përditë se çfarë do të thotë të duash pa kushte.

Dhe duhet të jetë kështu jo vetëm një ditë në vit!

Ky është nëntitulli në posterin zyrtar të serialit “Adoleshenca” në Netflix.

“Adolescence” – Në fakt është një pasqyrë që na detyron të shohim më thellë

Seriali “Adolescence” ka ngjallur debat – jo vetëm sepse trajton tema të ndjeshme si bullizmi, ngacmimi seksual, dhuna apo trauma psikologjike, por sepse e bën këtë me një gjuhë të drejtpërdrejtë, të ndjerë dhe shpeshherë të dhimbshme.

Si profesionist i shëndetit mendor, nuk mund të rri indiferent para këtij përfaqësimi.

Adoleshenca është periudha më e brishtë në zhvillimin e individit – pikërisht aty ku formohen identitetet, ku shpërthejnë konfliktet e brendshme dhe ku mungesa e një rrjeti mbështetës mund të kthehet në tragjedi. Seriali na tregon se si shkolla, familja dhe shoqëria shpesh dështojnë të dëgjojnë, të kuptojnë dhe të ndërhyjnë me kujdes e përgjegjësi.

Si psikoanalist, më shqetëson jo vetëm dhimbja që përjetojnë personazhet, por edhe mënyra si shoqëria shqiptare shpesh e mohon ose e fsheh këtë realitet. Ky mohim është, në vetvete, një formë dhune. Trauma e pashprehur trashëgohet – bëhet kulturë.

Por “Adolescence” nuk është vetëm një pasqyrë e errët – është edhe një thirrje për veprim.

Si hartues dhe mbrojtës i politikave për shëndetin mendor, kam bindjen se është koha që shkollat tona të kenë shërbime të strukturuara të shëndetit mendor, që të rinjtë tanë të mos ndihen të vetëm, të mos ngelen viktima të një sistemi që hesht.

Ky serial është një manifest: nëse nuk flasim sot, do të qajmë nesër.

Unë zgjedh të flas!